Organisaties hebben het niet makkelijk. De druk van buitenaf neemt toe, van klimaatvraagstukken tot geopolitieke spanningen en van technologische ontwikkelingen tot maatschappelijke verwachtingen. Tegelijk kijkt iedereen mee. Elke beslissing moet worden uitgelegd, verdedigd en gelegitimeerd. De vraag is niet langer óf organisaties waarden hebben, maar of ze die ook daadwerkelijk waarmaken. Volgens organisatieadviseur Merlijn Mazairac ligt daar precies het probleem. “Vrijwel elke organisatie noemt integriteit, transparantie en verantwoordelijkheid als kernwaarden,” zegt ze. “Maar op het moment dat het spannend wordt, blijken het vaak lege woorden.”
De illusie van kernwaarden
Mazairac helpt organisaties bij het werken met kernwaarden, maar dan niet als marketinginstrument of als poster aan de muur. Voor haar zijn waarden een kompas: iets dat richting geeft aan gedrag, besluitvorming en samenwerking. Toch ziet ze in de praktijk vaak het tegenovergestelde gebeuren. “Organisaties denken dat ze kernwaarden móéten formuleren. Dus bedenken ze woorden waarvan ze denken dat ze goed klinken zoals ‘vertrouwen’, ‘openheid’ en proberen ze daar vervolgens gedrag bij te verzinnen.” Dat is volgens haar de omgekeerde wereld.
In plaats daarvan begint ze met verhalen. Medewerkers worden niet gevraagd naar abstracte begrippen, maar naar concrete ervaringen: waar zijn ze trots op, wanneer werkte het echt goed, wat typeert hun organisatie? Pas daarna volgt de vraag: welk woord past hierbij? Dan zie je vaak dat het management ‘vertrouwen’ roept, maar dat in de verhalen helemaal niet terugkomt. Dat betekent niet dat vertrouwen geen ambitie mag zijn, maar wel dat je er nog niet bent.”
De riem en de stok
Een van de meest gehoorde klachten in organisaties is volgens Merlijn dat medewerkers geen eigenaarschap tonen. Maar wie beter kijkt, ziet dat dat gedrag vaak wordt uitgelokt. “Je zegt dat mensen ruimte krijgen, maar ondertussen houd je ze aan de riem,” zegt ze. “Na drie keer proberen denken ze: hou die stok lekker zelf.” Het probleem zit zelden in de intentie, maar in de inconsequentie. Wat aan de buitenkant wordt gecommuniceerd, klopt niet met wat mensen intern ervaren. En precies daar verdwijnt vertrouwen.
Organisaties als gemeenschappen
Voor Merlijn is een organisatie in de kern niets anders dan “een groep mensen die samen iets tot een succes moeten maken.” Dat succes hangt volgens haar af van drie dingen: een helder fundament (waar staan we voor), een duidelijke richting (waar gaan we naartoe) en gedeelde afspraken (hoe doen we het samen). Kernwaarden vormen de basis van dat fundament. Ze bepalen niet alleen gedrag, maar ook wie zich thuis voelt in een organisatie en wie niet. “Het is net als bij een schoonfamilie,” zegt ze. “Je voelt meteen of je erbij hoort. Die onzichtbare lijntjes zijn bepalend.” Dat gevoel is niet soft, maar strategisch relevant. Organisaties die hun waarden consequent doorvoeren in processen, beslissingen en klantrelaties, trekken vanzelf de juiste mensen en partners aan.
De lange termijn wint
In een economie die gericht is op groei en snelheid, lijkt vasthouden aan waarden soms een luxe. Maizarac ziet het anders. “Als je dicht bij je kern blijft, levert dat misschien niet de snelste winst op korte termijn,” zegt ze. “Maar op lange termijn zeker wel.” Ze noemt voorbeelden van organisaties die bewust kiezen voor partners of investeerders die passen bij hun DNA, ook als dat financieel minder aantrekkelijk is. “Dat zijn dappere keuzes, maar ze maken het verschil tussen overleven en betekenisvol blijven bestaan.”
Het alternatief is volgens haar duidelijk: organisaties die hun waarden loslaten, veranderen onvermijdelijk van karakter. “Over tien jaar is het niet meer de organisatie waarmee je begonnen bent.”
De rol van leiders
De verantwoordelijkheid ligt uiteindelijk bij de top. Niet in het formuleren van mooie woorden, maar in het dagelijks voorleven ervan. “De belangrijkste rol van een CEO is vertellen waar het schip naartoe gaat en wat voor schip het is,” zegt Maizerack. Dat betekent: blijven praten met medewerkers, verhalen delen en ruimte maken voor reflectie. Want waarden zijn nooit ‘af’. Ze moeten voortdurend worden onderhouden, aangescherpt en getoetst.
Geen marketingtruc
Ook marketing en sales kunnen niet los worden gezien van kernwaarden. Wat een organisatie verkoopt en hoe ze dat doet, moet kloppen met wie ze is. “Als je zegt dat je duurzaam bent, maar ondertussen goedkope wegwerpproducten verkoopt, klopt het verhaal niet”. Maar als je écht doet wat je zegt en zegt wat je doet, dan kan het bijna niet fout gaan.” In een tijd waarin vertrouwen schaars is, lijkt dat misschien wel de belangrijkste les. Niet de woorden op poster aan de muur maken het verschil, maar de verhalen die mensen elkaar vertellen en de keuzes die daaruit volgen.
Het hele interview is te beluisteren op Spotify. of op Youtube ;
