Het is diep in de nacht wanneer de telefoon gaat. Aan de andere kant van de lijn een familielid die net iemand heeft verloren. Haar wereld staat stil en voor steun, richting en rust doet ze een beroep op Monique Rebel. Gelukkig gebeurt dit niet elke week maar ook Monique Rebel is het overkomen. Als uitvaartbegeleider is er dan meteen werk aan de winkel en stapt ze dagelijks levens binnen die net op hun zijn kop is gezet. “In no time moet je een vertrouweling worden,” zegt ze. “Dat vraagt vooral om rust uit te stralen en tegelijkertijd goed luisteren, ook naar datgene dat níet wordt gezegd.”
Geen kinderdroom
Uitvaarten begeleiden was geen roeping van jongs af aan. Monique kwam er gaandeweg in terecht. “Als kind droom je niet van dit vak,” vertelt ze. “Ik heb van alles gedaan, maar mijn leven stond lange tijd stil, omdat mijn man en ik graag kinderen wilden, en dat wilde niet echt lukken. Toen dat uiteindelijk wel lukte, en ik opnieuw ging kijken naar iets dat echt dicht bij me stond, kwam dit op mijn pad. Ik ben een mensenmens, maar ook iemand die graag projectmatig werkt. Niet elke week hetzelfde, maar korte trajecten met een begin en een afronding. En wat is een definitievere afronding dan een uitvaart?”
Het klinkt bijna zakelijk, maar voor Rebel is het vooral de menselijke kant die haar drijft. “Het mooiste is als een afscheid een rond geheel wordt. Dat je het zo organiseert en vormgeeft dat het klopt en goed voelt voor iedereen. Ook als de verhoudingen in de familie ingewikkeld waren. Dan kan iedereen daarna verder.”
Empathie én regie
Het vak vraagt meer dan empathie alleen. “Je moet je echt kunnen inleven,” zegt ze. “Maar ook zien wat er achter de woorden schuilgaat. Niet iedereen legt zijn hele verhaal meteen op tafel. Soms moet je doorvragen: zijn er kinderen die er nu niet bij zijn, en waarom? Als ik dat niet weet, kan ik niet inspelen op onverwachte situaties.” En ja, soms voelt ze zich ook mediator. “Families zijn kwetsbaar, emoties lopen hoog op. Oude patronen komen ineens terug. Dan zeg ik: laten we kijken naar het gezamenlijke belang, namelijk een afscheid dat recht doet aan degene die overleden is. Vaak is er een compromis mogelijk. Een muziekstukje kan bijvoorbeeld in de koffiekamer, of foto’s aan het eind van de bijeenkomst. Zo voelen mensen zich gezien, zonder dat iemand zijn zin doordrukt.”
Ruimte voor schaduw
In haar werk stuit Rebel geregeld op de spanning tussen de sociale conventie ‘over de doden niets dan goeds”, en de werkelijkheid van pijn en conflict. “Sommige mensen zijn echt gekwetst door de overledene. Ik vind dat daar ruimte voor moet zijn. Het leven is niet alleen maar zonneschijn, er zijn ook schaduwkanten. Als je doet alsof die er niet zijn, voelt het verhaal niet geloofwaardig.” Dat vraagt moed en eerlijkheid. Rebel: “Ik zeg altijd: dit ben ik, zo zit ik in het leven. Ik speel geen rol. Dat maakt het voor mij werkbaar. Als mensen de aula uitlopen en denken: dit was mooi, maar dit ging helemaal niet over Piet, dan heb ik mijn werk niet goed gedaan.”
Tussen nabijheid en afstand
Het beroep is intens. Hoe bewaak je dan je eigen grenzen? Rebel haalt haar schouders op. “Ik ben zoals ik ben. Ik geef me helemaal. Bij jonge gezinnen raakt het me meer dan bij iemand van 95 die een mooi leven heeft gehad. Toch blijft het verdriet van de ander. Soms is het zelfs een opluchting dat iemand eindelijk niet meer hoeft te lijden. Loslaten kan ook liefde zijn.”
Een week in de snelkookpan
Het werk van een uitvaartbegeleider is ook praktisch. Het is een vorm van projectmanagement in crisistijd. “Mensen denken vaak: dat regel je even. Maar wanneer een uitvaart geregeld moet worden, begeef je je in een snelkookpan. Je hebt een week om alles te beslissen: begraven of cremeren, locatie, muziek, sprekers, kaarten, catering. Sommige families hebben alles voorbereid, tot de kaart aan toe. Dat geeft rust. Maar verrassend vaak is er nog niets geregeld, ook al wéten mensen dat het gaat gebeuren. Dan komt alles tegelijk: afscheid nemen én keuzes maken. Dat is zwaar want emoties overvallen je.”
Rouw in organisaties
Het gesprek met Rebel gaat onvermijdelijk ook over de bredere samenleving. Hoe gaan werkgevers om met rouw? “Dat verschilt enorm. Sommige organisaties hebben oog voor de mens. Anderen zeggen: de uitvaart was gisteren, morgen weer om negen uur beginnen. Dat werkt niet. Je hoofd zit vol, er kan niks meer bij. Als werkgevers ruimte geven, gaat het juist sneller beter. Soms is een kop koffie en een praatje al genoeg. Als je het negeert, laat je mensen zwemmen.”
Een plek om stil te staan
En hoe wil ze zelf later afscheid nemen? “Begraven,” zegt ze zonder aarzeling. “Dan hebben mijn kinderen een plek waar ze kunnen stilstaan. Mijn schoonouders liggen hier vlakbij op het kerkhof begraven. “Ik kom er niet vaak, maar als ik er ben, ervaar ik rust. Misschien komt het door mijn beroep maar voor mij is een begraafplaats een fijne plek. Om stil te worden. Om even weg te zijn uit de ratrace.” En misschien is dat wel de kern van haar werk: in de hectiek van de ratrace waarin we ons allemaal bevinden verdriet en praktische beslissingen een moment van rust en bezinning geven. Zodat een familie verder kan, en een afscheid niet alleen een einde markeert, maar ook een nieuw begin mogelijk maakt.
