Voormalig crisiscommunicatie-expert Frank Vergeer, verdiepte zich in het fenomeen polarisatie.” Een gezonde dosis kan geen kwaad, sterker nog, het is nodig. Maar het is totaal uit de hand aan het lopen.” Vergeer ziet hoe Nederland steeds verder uit elkaar groeit en zo langzaam het midden opvreet. Hoewel het niet eenvoudig zal zijn, weet hij waar de oplossing ligt.
De samenleving lijkt steeds vaker verdeeld in twee kampen. Over klimaatbeleid, over migratie, over voedsel, zorg, identiteit, en zeker sinds de coronapandemie: over wetenschap zelf. “Je hoeft de krant maar open te slaan, elke dag vind je wel drie of vier artikelen over een nieuw gepolariseerd vraagstuk,” zegt Frank Vergeer. “Het wordt steeds moeilijker om een genuanceerd gesprek te voeren.”
Het kwam erg dichtbij Vergeer is inmiddels 64, begon als agent op straat en gezien zijn interesses werd hij eerst voorlichter bij zijn werkgever, vervolgens adviseur crisiscommunicatie wat uiteindelijk leidde tot een training- en adviesbureau voor veiligheid regio’s. Tijdens de coronajaren besloot hij om intensief te verdiepen in wat hij noemt “het klassieke wij-zij-denken”. De pandemie bracht het dicht bij huis. “Ik zag het in mijn eigen familie: mensen groeven zich in. Je was vóór of tegen. De nuance verdween.” Volgens Vergeer is polarisatie inmiddels een echt communicatieprobleem geworden. “Mensen luisteren niet meer. Ze wachten niet om te begrijpen, maar om terug te slaan.” Sociale media versterken dat: “Dat is een beerput. De nuance is daar volledig zoek.”
Overheid slechte voorbeeld Volgens Vergeer werkt het politieke klimaat als katalysator. “Neem de overheid: onbereikbaar, star, taai. Burgers lopen tegen muren op. Ze horen: ‘u moet wachten’, ‘u moet mailen’, ‘u moet het formulier nog eens invullen’. Dat versterkt het beeld van een wij-zij-wereld. De overheid luistert niet.” Als je volgens Vergeer kijkt hoe Kamerleden met elkaar omgaan dan staat soms het schaamrood op zijn kaken. Daarmee doelt hij op AI-beelden verspreiden die onwaar zijn, mensen beschadigen, en doelbewust burgers van gemeenten opstoken om niet naar de lokale bestuurders te luisteren. Gelukkig kan het ook anders. De gaskwestie in Groningen en het optreden van Hans Vijlbrief daarin is hét voorbeeld daarvan. Vergeer noemt staatssecretaris Hans Vijlbrief, een van de zeldzame ‘echte bruggenbouwers’: iemand die keukentafelgesprekken voerde, luisterde, zich liet raken en beloofde dat de gaskraan dicht bleef. “Hij ging niet boven de mensen staan, maar ertussen. Dat heeft verschil gemaakt.”
De kunst van luisteren Opvallend: hoewel polarisatie vaak wordt behandeld alsof het om ideologie draait, ziet Vergeer een fundamenteler probleem: het verdwijnen van oprechte aandacht. “Mensen willen zich gehoord voelen. Maar goed luisteren is een onderschatte vaardigheid, heel weinig mensen kunnen het.” Hij geeft trainingen waarin de deelnemers leren polarisatie te ontleden. Hiervoor wordt het polarisatiemodel van filosoof Bart Brandsma gebruikt, dat onderscheid maakt tussen drie groepen: de pushers, de mensen aan de uitersten die actief aanjagen en verdeeldheid vergroten; de joiners, de volgers die zich aansluiten bij een van beide kanten; en de grote, vaak stille meerderheid die niet schreeuwt, maar wél het fundament vormt van de samenleving. Juist die laatste groep raakt in verhitte discussies ondergesneeuwd. Volgens Vergeer is het essentieel om die stille middengroep weer zichtbaar te maken en actief bij het gesprek te betrekken. “Zij vormen het midden dat de democratie draaiende houdt. Als we hen verliezen, verliezen we het evenwicht.” Verder zijn bruggenbouwers, mensen die beide kanten begrijpen en kunnen verbinden, zijn onmisbaar. Maar het is een zware rol. “Als je het niet goed doet, word je de zondebok.”
Een democratie onder druk De gevolgen van doorgeschoten polarisatie zijn volgens Vergeer reëel. “Ik durf soms mijn mening niet eens te geven; niet omdat ik bang ben, maar omdat ik geen zin heb in de discussie die dan losbarst.” Hij maakt zich vooral zorgen om het grotere plaatje: “Onze democratie staat onder druk. We waren nooit een sterk gepolariseerd land, maar de afgelopen jaren is dat veranderd.”
Terug naar het stille midden Wat is de uitweg? Niet het wegpoetsen van meningsverschillen, benadrukt Vergeer. “Polarisatie is niet per se slecht. Soms moet het schuren; daar wordt een debat beter van.” Maar een samenleving kan niet op schuttersputjes draaien. “We moeten terug naar het stille midden. Naar mensen en organisaties die verbinden, luisteren, nieuwsgierig zijn. Maar het blijkt altijd weer opnieuw een van de moeilijkste vaardigheden. In Nederland is er dringend behoefte aan. Is er dan wel een lichtpuntje? Zijn antwoord is ja. “De verkiezingen lieten zien dat het midden weer wat terugkomt. Dat is positief want we weten inmiddels uit ervaring dat extremen bij elkaar brengen niet werkt, aldus Vergeer.” De podcast beluisteren kan op Spotify of YouTube.
